คงรู้จักคำว่า"เพลงบรรเลง"กันทุกคน แต่ " NAQOYQATSI : สงครามมนุษย์" ผลงานภาพยนตร์แนวทางใหม่ของ ก็อดฟรีย์ เรจจิโอ นักบวชที่หันมาทำหนัง และอำนวยการสร้างโดย สตีเว่น โซเดอร์เบิร์ก ผู้กำกับ Erin Brocovich ควรจะใช้คำนิยามใหม่ว่าเป็น "ภาพยนตร์บรรเลงหรือ คีตภาพยนตร์*" มากกว่า

ถ้าลองเอาทฤษฎีของภาพยนตร์มาอ้างถึง หน้าที่ของหนัง แล้ว จะสามารถแบ่งได้เป็น 4 ส่วนใหญ่ๆ คือ หน้าที่ของการเล่าเรื่อง, การสร้างอารมณ์, การสื่อความหมาย และการสร้างความตื่นตาตื่นใจ ปกติหนังทั่วไปจะทำหน้าที่ครบทุกข้อ เพียงแต่ว่าหนังเรื่องนั้นๆ จะเน้นไปทางด้านไหนเท่านั้น โดยมากเกินกว่า 99 เปอร์เซ็นต์ หนังจะต้องมีการเล่าเรื่องเป็นหลักเสมอ เช่น มีพระเอก, นางเอก ,ผู้ร้าย, ฝ่ายธรรมะและฝ่ายอธรรมต่างๆ แล้วจึงดำเนินเรื่องราวตามพล็อตเรื่องต่อไป ซึ่งจะก่อให้เกิดอารมณ์ร่วมต่างๆ ตามเหตุการณ์ในเนื้อเรื่องแสดงเป็นภาพให้เห็นและสื่อความหมายอื่นๆที่จะเกิด แล้วแต่ลักษณะการดูหนังและประสบการณ์ของแต่ละบุคคลไป แต่สำหรับคีตภาพยนตร์เรื่องนี้ มีลักษณะคล้ายเพลงบรรเลง คือ ไม่มีเนื้อร้อง มีแต่ดนตรีบรรเลง ในหนังมีเพียงการเรียงรูปภาพจำนวนมากบวกกับเสียงดนตรีแห่งอนาคตภายใต้คอมโพสเซอรืแห่งศตวรรษที่ 20 ฟิลลิป กลาส (ผลงานดนตรีประกอบภาพยนตร์เรื่อง The Truman show, Kundun) และโยโย มา เชลโลอัจฉริยะ (ผลงานดนตรีประกอบภาพยนตร์เรื่อง Crouching Tiger, Hidden Dragon)

บรรเลงอย่างไรหรือ? เนื่องจากไม่มีบทพูดใดๆในหนังเลยนอกจากชื่อเรื่อง และคำแปลของชื่อเรื่องที่เฉลยในตอนท้ายสุด แต่ก็ยังมีถึงสามความหมายด้วยกัน

หนังแบ่งออกเป็นช่วงๆ ตามเพลงที่บรรเลงจบในแต่ละตอน โดยใช้ในลักษณะประกอบกับภาพที่ปรากฏบนจอ เพลงบรรเลงส่วนใหญ่เป็นเสียงจากจำพวกเครื่องสายไปจนถึงวงใหญ่อย่างออร์เคสตร้าเลย และเป็นเพลงที่ไม่คุ้นหูอีกด้วยซ้ำไป

ภาพที่ปรากฏบนจอมีทั้งภาพนิ่งและภาพเคลื่อนไหว ส่วนใหญ่จะเป็นภาพที่ไม่ค่อยพบเห็นบ่อยนัก เช่น สถานที่แปลกๆ หรือบางส่วนเป็นภาพที่เคยเห็นในชีวิตปกติประจำวัน แต่ถูกปรับแต่งให้เปลี่ยนไป เช่น แสดงภาพที่ปรับสีถึงโอเวอร์ หรืออันเดอร์ จากเข้มจัดและจางสุดขีด โดยใช้ภาพจากคอมพิวเตอร์กราฟิกมาช่วยเพิ่มเทคนิคและสีสันต่างๆ เช่น ในภาพของตัวเลขดิจิตอลเลขศูนย์กับเลขหนึ่ง เรียงกันจนเป็นภาพหลุมลึก หรือภาพซ้ำๆและซ้อนเหลื่อมๆกันหลายๆภาพของโครงกระดูกของคน ของแกะ หรือลวดลายต่างๆที่คล้ายภาพศิลปะที่แปลกตา ส่วนภาพอื่นๆ จะเป็นภาพกองทัพทหาร ปืน นักกีฬา หรืออาคารร้าง ฯลฯ

การเคลื่อนไหวของภาพมีลักษณะเคลื่อนที่ค่อนข้างเร็วมากไม่หยุดนิ่งหรือแช่ภาพอยู่นาน เพื่อทำหน้าที่แทนการเล่าเรื่องแต่ไม่เน้นไปที่ความหมายเฉพาะมากนัก แต่เป็นการเปิดกว้างต่อความคิดมากกว่า ถ้าลองหลับตาแล้วนับหนึ่งถึงสิบ ลืมตาขึ้นดูจะเห็นภาพที่แตกต่างไปจากเดิมอย่างมากจนบางที่ก็ไม่รู้ว่าเป็นภาพอะไร หรือมีที่มาที่ไปอย่างไรด้วยซ้ำ เพราะแต่ละภาพเหมือนกับมีความต่อเนื่องกันอยู่ โดยมีธีมของเพลงกำหนดอยู่อย่างหลวมๆ คล้ายกับหนังต้องการให้ผู้ชมดูภาพอย่างไม่กระพริบตาเลยทีเดียว

เนื่องจากดูภาพที่ปรากฏบนจอพวกนี้แล้วแรกๆ หลายคนคงอยากจะรู้ว่าหนังต้องการบอกอะไรตามธรรมเนียมของการดูเพื่อหาเรื่องราวที่เล่า พอผ่านไปสักครึ่งเรื่อง ผู้ชมเริ่มไม่หาความหมายเหล่านี้แล้ว หนังได้ใส่เทคนิคของภาพแบบใหม่เข้าไปอีก สงสัยจะกลัวว่าคนดู (ที่ยังเหลืออยู่) จะหลับไปเสียก่อน เลยมีทั้ง การเลื่อนภาพจากล่างขึ้นบน (เหมือนภาพเลื่อนของจอทีวี) และขวาไปซ้ายมีการสลับกันของภาพเคลื่อนไหว และภาพนิ่ง แถมยังใส่ภาพมากกว่าหนึ่งภาพบนจอหนังที่กำลังเลื่อนภาพอยู่เข้าไปอีก เช่น จะเห็นภาพของบุคคลสำคัญของโลกทั้ง นักวิทยาศาสตร์, อดีตประธานาธิบดีสหรัฐ,ผู้นำที่มีชื่อเสียงต่างๆ ตัวอย่างคือ ภาพนิ่งของนักฟิสิกส์ของโลก อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ คู่กับภาพเคลื่อนไหวของการระเบิดขนาดใหญ่ ในขณะที่ภาพโดยรวมก็เลื่อนตามไปด้วย

ดูหนังเรื่องนี้จบแล้ว กลับมาย้อนดูในส่วนของหน้าที่ของหนังพบว่าหนังเรื่องนี้ ขาดการเล่าเรื่องในวิธีการแบบเดิมๆไปอย่างสิ้นเชิงเพราะไม่มีบทบรรยายหรอบทพูดทั้งสิ้น จะมีเพียงภาพที่เห็นร้อยเรียงกันไปในขณะที่ดูก็จะเป็นส่วนที่ช่วยให้เราสามารถตีความและจินตนาการไปเองตามภาพที่เกิดขึ้นบนจอพร้อมเสียง นั่นคืออาจจะกล่าวได้ว่า หนังเรื่องนี้ใช้ความตื่นตาตื่นใจในภาพที่ได้เห็นเป็นหลัก ทำให้เกิดอารมณ์ร่วมตามภาพ โดยเปิดกว้างให้กับจินตนาการที่กว้างไกลของมนุษย์ เพราะนับได้ว่าความคิดของมนุษย์นั้นสามารถเคลื่อนที่ได้เร็วกว่าแสงที่ถือว่าเป็นรูปธรรมที่เคลื่อนที่ได้เร็วที่สุดในโลกแล้วนั่นเอง

เนื่องจากหนังเปิดโอกาสให้คนดูมีจินตนาการที่กว้างไกลไปเองเหมือนกับการฟังเพลงบรรเลงที่ไร้เนื้อร้องที่มีเพียงจังหวะและเมโลดี้ของเพลงช่วยเสริม หรือคล้ายๆกับการอ่านหนังสือที่มีเพียงตัวอักษรบนกระดาษเป็นเครื่องมือเพียงอย่างเดียวที่สื่อสารให้ผู้อ่านได้คิดและจินตนาการตามข้อความที่อ่านว่า พระเอก, นางเอกมีรูปร่างหน้าตาเป็นแบบไหนอย่างไร เองนั้น เป็นการฝึกฝนแบบเก่าแก่ที่มีมานานแล้ว สำหรับคีตภาพยนตร์เรื่องนี้มีถึงสองส่วน คือ ทั้งส่วนภาพและเสียง ขาดแต่เนื้อเรื่องที่ต้องอาศัยความสามารถและความสนใจของผู้ชมเป็นส่วนใหญ่ มิฉะนั้นการฝึกจินตนาการที่กว้างไกลนี้อาจจะทำให้เกิดผลลัพธ์ในเชิงตรงกันข้ามกลายเป็นยานอนหลับชั้นดีของผู้ชมเลย

( ... ลองคิดต่ออีกหน่อย จากการที่ ภาพและเสียง เป็นส่วนสำคัญยิ่งของหนังเรื่องนี้ เป็นการใช้วิธีเดียวกับเกมส์คอมพิวเตอร์ต่างๆที่เด็กๆหรือผู้ใหญ่บางคนสมัยนี้ติดกันทั่วบ้านทั่วเมือง ก็ใช้หลักการของภาพและเสียงช่วยในการสร้างความบันเทิง จนกล่าวกันว่าเด็กเดี๋ยวนี้ไม่อ่านหนังสือแต่เสพเพียงภาพและเสียงเข้าไปมาก และใช้แต่เพียงชื่อเกมส์บอกว่าเป็นเกมส์อะไรเท่านั้น โดยมีทั้งเกมส์แข่งขัน,เกมส์ต่อสู้ ,เกมส์แสวงหา เป็นหลัก (หรือเปลี่ยนจากวัฒนธรรมการอ่าน ไปสู่วัฒนธรรม ตาดูหูฟัง) การฝึกฝนแบบนี้ถือว่าเป็นการสร้างจินตนาการอีกรูปแบบที่มีขอบเขตแคบมาก เนื่องจากมีจุดประสงค์ที่ไปที่ชัยชนะในเกมส์เป็นใหญ่ ส่วนใน NAQOYQATSI จะบอกความหมายของชื่อเรื่องในตอนท้าย และการทดลองใช้ภาพและเสียงแบบเกมส์ต่างๆนี้ คล้ายๆจะบอกว่า เรายังอยู่กับเกมส์กดต่างๆได้ แล้วทำไมจึงจะปฏิเสธหนังประเภทนี้กันอยู่อีกหรือ? ก็เป็นได้

หรือในชีวิตประจำวันภาพและเสียงมีผลกับเราตั้งแต่เช้าจรดเย็น หลายคนคงเคยเห็นอาหารที่ตกแต่งได้อย่างน่าทาน แต่เอาเข้าจริงๆกับไม่อร่อยหรือมีคุณค่าเลย เช่นพวกอาหารฟาสต์ฟูดทั้งหลาย กับข้าวต้มมัดของไทย สิ่งที่ชวนให้เลือกซื้อคือ ภาพที่เห็นกับการโฆษณาชวนเชื่อบวกกับจินตานาการที่เกิดว่าอาจใกล้เคียงกับที่คิดไว้ หรือแตกต่างอย่างสิ้นเชิง แต่สิ่งที่ได้มาเสมอก็คือประสบการณ์ที่ได้ลองไม่ใช่หรือ ... )
สำหรับบางคนที่ดูหนังในกระแสหลักคงไม่ใช่เป้าหมายของหนังเรื่องนี้ เพราะหนังเรื่องนี้ไม่มีดารานำแสดง มีเพียงชื่อเสียงของผู้อำนวยการสร้างที่เป็นผู้กำกับระดับรางวัลออสก้าร์เท่านั้น ถือได้ว่าเป็นหนังทางเลือกใหม่ที่แปลกแยกออกไป
ท้ายที่สุดหนังเรื่องนี้จะเด่นเฉพาะในส่วนของการสร้างภาพที่ตื่นตาตื่นใจให้คนดู ผสมกับการมีส่วนร่วมของอารมณ์จากภาพและเสียงนั้นๆแล้ว ยังเปิดโอกาสให้กับจินตนาการอันไร้ขอบเขตของสมองได้ทำงานใน อีกสองหน้าที่หลักของหนัง ทั้งการสื่อความหมายและการเล่าเรื่องเอง ดังนั้นหลังจากชมภาพยนตร์เรื่องนี้แล้ว ถ้ามีคนถามว่า หนังดีไหม? หนังเกี่ยวกับเรื่องอะไร? คงต้องใช้เวลาในการหาคำตอบพอสมควรก่อน ที่จะตอบได้
แม้แต่การเขียนบทความนี้ก็ยังใช้วิธีการเล่าเรื่องเป็นหลักอยู่ดี ส่วนจินตนาการนั้น จุด…จุด…จุด

* คีตภาพยนตร์ คือ หนังที่ไม่มีพระเอก นางเอก ผู้ร้าย ไม่มีพล็อตเรื่อง หรือคือ คอนเสิร์ตที่ไม่มีนักร้อง
NAQOYQATSI ภาพยนตร์เรื่องนี้ เป็นหนึ่งในชุดคีตภาพยนตร์ไตรภาค ชื่อ The Qatsi Trilogy ประกอบด้วย KOYAANISQATSI เป็นการบันทึกภาพทางตอนเหนือ POWAQQATSI เป็นการบันทึกภาพทางตอนใต้ และ NAQOYQATSI เป็นการบันทึกภาพโลกทั้งใบ

ป.ล. NAQOYQATSI ฉายในโครงการ The little big films project # 7(rhythm on films) ของโรงหนัง
ลิโด้
ลองวิจารณ์ภาพยนตร์ในเชิงเนื้อหา (contextual) แต่หนังเรื่องนี้กลับไม่มีเนื้อหาที่จะเล่า จึงใช้อ้าง
อิง Function of film ช่วย ครับ